Μεταφράζοντας λογοτεχνία του «Τρίτου Κόσμου», γράφει η Μαρίνα Θεοδώρου

By  |  0 Comments

Το παρόν κείμενο επιδιώκει να αναδείξει τις διαθεματικές προσεγγίσεις οι οποίες στέκονται κριτικά απέναντι στη λογοτεχνική παραγωγή και τη διαγλωσσική της μετάδοση, ιδίως όπως αυτές σχηματίζονται μέσα από τον λόγο της Gayatri Chakravorty Spivak. Η τελευταία ως Ινδή θεωρητικός του μεταδομισμού, μεταφράστρια και κριτικός λογοτεχνίας, θεάται το ζήτημα της μετάφρασης λογοτεχνίας του «Τρίτου Κόσμου» και μάλιστα γυναικείας λογοτεχνίας υπό δύο κυρίως πρίσματα: το μετα-αποικιοκρατικό και το φεμινιστικό. Τα σημεία στα οποία τέμνονται οι δύο οπτικές συνίστανται στο ζήτημα των σχέσεων ισχύος και στη διαιώνιση των εξουσιαστικών τάσεων μέσα από τη λογοτεχνία και τη μετάφραση.

Η Spivak, ενώ αναγνωρίζει τη σημασία σύνδεσης φεμινιστικών και μεταφρασεολογικών θεωρήσεων, ασκεί οξεία κριτική σε συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους αυτή πραγματώνεται. Σύμφωνα με την ίδια, προκειμένου η πράξη της μετάφρασης και δη της φεμινιστικής μετάφρασης να μην συνδυάζεται με δυτικές νεο-αποικιοκρατικές τακτικές, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή σε αυτό που η ίδια ονομάζει ρητορικότητα του κάθε κειμένου (βλ. The Politics of Translation). Ο μεταφραστής οφείλει να κατανοεί σε βάθος τη γλώσσα του πρωτοτύπου, την ιστορία της, τις πολιτισμικές, κοινωνικές, πολιτικές συνθήκες παραγωγής του κάθε έργου και την ιδιοσυγκρασία του/της συγγραφέως. Οφείλει να αφουγκράζεται νοερά τον ρυθμό του πρωτοτύπου, να διαισθάνεται τις παύσεις και τις σιωπές, να ακούει τα καλέσματα και τις αναπνοές της γλώσσας κάθε λογοτεχνικής παράδοσης και κάθε δημιουργού. Μόνον έτσι θα μπορέσει να αποδεσμευτεί από τα πρότυπα της ηγεμονικής κουλτούρας και να μεταφράζει κείμενα γυναικών του «Τρίτου Κόσμου» με τέτοιον τρόπο ώστε οι πολιτισμικές και πολιτικές διαφορές ανάμεσα στις γυναίκες να αναδεικνύονται και όχι να αποσιωπώνται, να εξουδετερώνονται ή να τροποποιούνται με βάση τις δυτικές προσδοκίες.

”Η μετάφραση γίνεται, έτσι, αντιληπτή ως μία εσώτατη πράξη ανάγνωσης στο πλαίσιο της οποίας ο μεταφραστής-αναγνώστης πρέπει να παραδοθεί αρχικά στην αισθαντικότητα του πρωτοτύπου για να μπορέσει, σε δεύτερο χρόνο, να το αναπλάσει δημιουργικά.”

Η μετάφραση γίνεται, έτσι, αντιληπτή ως μία εσώτατη πράξη ανάγνωσης στο πλαίσιο της οποίας ο μεταφραστής-αναγνώστης πρέπει να παραδοθεί αρχικά στην αισθαντικότητα του πρωτοτύπου για να μπορέσει, σε δεύτερο χρόνο, να το αναπλάσει δημιουργικά. Παράλληλα, η εν λόγω στάση του μεταφραστή λογοτεχνίας επιτρέπει την ανάδειξη των διαφορών μεταξύ κομφορμιστικής και αντικομφορμιστικής γυναικείας λογοτεχνικής γραφής, ενώ γίνεται αντιληπτό πως το τι θεωρείται κομφορμιστικό και τι αντικομφορμιστικό σχετίζεται με το εκάστοτε περιβάλλον εντός του οποίου παράγονται λογοτεχνικές συνθέσεις. Το μεταφραστικό υποκείμενο, ευαισθητοποιημένο απέναντι σε φεμινιστικά και μετα-αποικιοκρατικά ερεθίσματα, στέκεται κριτικά τόσο απέναντι σε πατριαρχικές γλωσσικές δομές όσο και σε ανισόμετρες σχέσεις ισχύος μεταξύ χωρών, σε ιμπεριαλιστικές στρατηγικές και σε στρατηγικές εξάλειψης ή χειραγώγησης του διαφορετικού, ειδικά όταν πρόκειται για εγχειρήματα μετάφρασης της σύνθετης πραγματικότητας των γυναικών του «Τρίτου Κόσμου» προς τις ισχυρές κουλτούρες της Δύσης.

H Spivak τονίζοντας την πολιτική διάσταση της γλώσσας και την ηγεμονική θέση της αγγλοαμερικανικής κουλτούρας, εφιστά την προσοχή απέναντι σε εύπεπτες και επιφανειακές αγγλικές μεταφράσεις. Υποστηρίζει πως αυτές οι μεταφράσεις είναι συχνά «μεταποιήσεις» που απαλείφουν την ταυτότητα των πολιτισμών οι οποίοι είναι λιγότερο ισχυροί πολιτικά και πολιτισμικά. Κρίνουμε εν προκειμένω σκόπιμο να παραθέσουμε ορισμένες αράδες από το δοκίμιό της The Politics of Translation:

Στην πρακτική της γενικής και κατά προσέγγιση μετάφρασης προς τα αγγλικά μπορεί να υπάρξει μια προδοσία του δημοκρατικού ιδεώδους προς όφελος του νόμου του ισχυρότερου. Αυτό συμβαίνει όταν όλη η λογοτεχνία του Τρίτου Κόσμου καθίσταται μέσω των μεταφράσεων ένα μεταποιημένο είδος, με αποτέλεσμα το έργο μιας γυναίκας από την Παλαιστίνη να μοιάζει, ως προς την αίσθηση που αποπνέει η πρόζα της, με κάτι που έχει γράψει ένα άντρας από την Ταϊβάν.

Τέτοιου είδους «μεταποιήσεις» βασίζονται αφενός στην παρουσίαση της μετάφρασης ως μίας πράξης εξ ορισμού ακίνδυνης και μάλιστα καλοπροαίρετης, και αφετέρου στην αντίληψη πως υφίσταται μία κοινή φεμινιστική διαπολιτισμική οπτική.

”Η Spivak εξηγεί πως ακόμη και εάν υπάρχουν πράγματι καλές προθέσεις, ο τρόπος με τον οποίο υλοποιείται η μετάφραση στην πραγματικότητα συχνά εξυπηρετεί αγγλοαμερικανικές επιδιώξεις αντί να συμβάλλει στην περαιτέρω κατανόηση των συνθηκών παραγωγής λογοτεχνίας σε χώρες του «Τρίτου Κόσμου».”

Η Spivak εξηγεί πως ακόμη και εάν υπάρχουν πράγματι καλές προθέσεις, ο τρόπος με τον οποίο υλοποιείται η μετάφραση στην πραγματικότητα συχνά εξυπηρετεί αγγλοαμερικανικές επιδιώξεις αντί να συμβάλλει στην περαιτέρω κατανόηση των συνθηκών παραγωγής λογοτεχνίας σε χώρες του «Τρίτου Κόσμου». Καθώς μεταφράζονται προς τις «ηγεμονικές» γλώσσες, τα πρωτότυπα κείμενα συχνά υπεραφομοιώνονται και χάνουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους προκειμένου να καταστούν περισσότερο προσβάσιμα στους δυτικούς αναγνώστες. Στην προκειμένη περίπτωση η γυναικεία γραφή των πρωτοτύπων αναδιαμορφώνεται, καθώς συγκροτείται μία εικόνα του «Τρίτου Κόσμου» που συνάδει με τις προσδοκίες και τις προτιμήσεις των δυτικών φεμινιστ(ρι)ών. Η Spivak θεωρεί πως οι λογοτεχνικές μεταφράσεις και ιδίως εκείνες που πραγματώνονται υπό το φεμινιστικό πρίσμα, δεν πρέπει να βασίζονται σε μία απλοϊκή θεώρηση της αλληλεγγύης ούτε στην ψευδαίσθηση πως υπάρχει αυτομάτως κάτι κοινό ανάμεσα στις γυναίκες. Αντιθέτως, η πραγματική αλληλεγγύη εκδηλώνεται όταν ο μεταφραστής μελετά σε βάθος τη γλώσσα αφετηρίας και την ιστορία της και συνθέτει μεταφράσεις μέσω των οποίων αναδεικνύονται οι διαφορετικές πραγματικότητες που διαμορφώνουν διαφορετικές οπτικές.

Η Mann υποστηρίζει ότι συχνά το υλικό συγκεντρώνεται με κριτήριο το γεγονός ότι έχει παραχθεί από γυναίκες. Ανισότητες που οφείλονται σε ζητήματα τάξης ή φυλής και οι οποίες κρίνονται βαρύνουσας σημασίας στο εκάστοτε πλαίσιο εξαλείφονται, ενώ το υλικό ομαδοποιείται με μοναδικές προϋποθέσεις το γυναικείο φύλο και τη μη δυτική καταγωγή των δημιουργών του.

Αντίστοιχη είναι η κριτική που ασκεί η Harveen Sachdeva Mann σχετικά με μεταφραστικά εγχειρήματα στα οποία συγκεντρώνονται λογοτεχνικές παραγωγές γυναικών σε διάστημα πολλών αιώνων, μεταφρασμένες στα αγγλικά. Η Mann υποστηρίζει ότι συχνά το υλικό συγκεντρώνεται με κριτήριο το γεγονός ότι έχει παραχθεί από γυναίκες. Ανισότητες που οφείλονται σε ζητήματα τάξης ή φυλής και οι οποίες κρίνονται βαρύνουσας σημασίας στο εκάστοτε πλαίσιο εξαλείφονται, ενώ το υλικό ομαδοποιείται με μοναδικές προϋποθέσεις το γυναικείο φύλο και τη μη δυτική καταγωγή των δημιουργών του. Παρόμοιος προβληματισμός περί ομογενοποιητικών και γενικευτικών τάσεων διατυπώνεται από την Spivak, καθώς η τελευταία επισημαίνει πως τα έργα που γράφονται από γυναίκες δεν είναι απαραιτήτως φεμινιστικά, και το αντίστροφο.

Έτσι, το κείμενο αυτό κλείνει ακριβώς όπως άρχισε, επισημαίνοντας την αξία της ρητορικότητας του κάθε κειμένου και της κάθε γλώσσας. Σε αυτήν ίσως μπορεί να συμπυκνωθεί ολόκληρη η ουσία της λογοτεχνίας ως δημιουργίας και της μετάφρασης ως ανα-δημιουργίας. Στη δε διαφύλαξή της εκδηλώνεται η συναίσθηση εκ μέρους του λογοτέχνη –με τον όρο να περιγράφει και τον μεταφραστή λογοτεχνίας– της ευθύνης που συνοδεύει το έργο του.

Marina Theodorou – Contributor

31,722 total views, 0 views today

Σχόλια

Σχόλια

Αφήστε ένα σχόλιο

Το Literature.gr ενθαρρύνει τους αναγνώστες να εκφράζουν τις απόψεις τους μέσα από την ιστοσελίδα μας. Παρακαλούμε όμως τα κείμενα σας να είναι σύντομα, μη υβριστικά, να μην παραπέμπουν σε άλλους ιστότοπους και να γράφονται στην όμορφη Ελληνική μας γλώσσα. Όλα τα άρθρα στο Literature.gr φέρουν την ευθύνη του υπογράφοντα.
 

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Το site www.literature.gr χρησιμοποιεί cookies από το Google για την παροχή των υπηρεσιών του, για την εξατομίκευση διαφημίσεων και για την ανάλυση της επισκεψιμότητας. Η Google κοινοποιεί πληροφορίες σχετικά με την από μέρους σας χρήση αυτού του ιστότοπου. Με τη χρήση αυτού του ιστότοπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies. ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close

Read previous post:
Το Βραβείο Νέου Λογοτέχνη από το Περιοδικό Κλεψύδρα στην Ούρσουλα Φωσκόλου για το βιβλίο της «Το Κήτος» (εκδ. Κίχλη 2016).

Η κριτική επιτροπή:   Ανδρέας Μήτσου, συγγραφέας Ελένη Γκίκα, συγγραφέας, δημοσιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας Γιώργος Χάκας, ιδιοκτήτης/υπεύθυνος βιβλιοπωλείου Βαγγέλης Προβιάς, συγγραφέας,...

Close