Η διαχρονικότητα μιας κοσμοθεωρίας, του Παντελή Λιάκα

By  |  0 Comments

”Έχεις τα πινέλα, έχεις τα χρώματα ζωγράφισε τον Παράδεισο και μπες μέσα”
Νίκος Καζαντζάκης

separator

Ο Νίκος Καζαντζάκης, ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές όλων των εποχών, σημάδεψε τον πνευματικό κόσμο με τις φιλοσοφικές του σκέψεις και ρήσεις, οι οποίες συνεχίζουν να διατηρούν την αξία τους και να παραμένουν ανθεκτικές στον χρόνο έως σήμερα.

Το συγγραφικό του έργο έχει πολυποίκιλες επιδράσεις όπως: από τον Όμηρο, τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα, τον Δημόκριτο, τον Ηράκλειτο (ο κόσμος αποτελεί ένα είζωον πύρ), τον Νίτσε (ενσάρκωση του Αντίχριστου, ελπίδα, προσωπική προσπάθεια και πραγματική ελευθερία χωρίς να περιμένεις ανταμοιβές για την προσπάθειά σου), τον Ουίλιαμ Τζαίημς(απόρριψη του καθεαυτού και δεδομένου στην καθημερινή ζωή), τον Μπερξόν (η λύτρωση από τα δεσμά των πρέπει), του Τολστόι, τον Ντοστογιέφσκι (έκδηλη η παρουσία του θεού σε όλα τα έργα του), τον Βούδα (η λύτρωση έρχεται από την ελευθερία), τον Σοπενχάουερ (ο κόσμος είναι μια παράσταση που δίνουν οι πέντε αισθήσεις του σώματος), τον Χριστό (κατέχει την πρώτη γραμμή καθώς επηρεάζει τους στοχασμούς του συγγραφέα γύρω από το θέμα του θεού), τον Ζορμπά (αγάπη για την ζωή και θάρρος απέναντι στον θάνατο). Ο Καζαντζάκης αγωνίστηκε για την αλήθεια, την προάσπιση των δημοκρατικών ιδεολογιών, ενώ παράλληλα προσπάθησε να πλησιάσει το άγνωστο και ανοίκειο. Προσπάθησε να προσεγγίσει την ιδέα της φυσικής απόληξης της ανθρώπινης ζωής προς το θάνατο. Το φιλοπρόοδο αγωνιστικό του πνεύμα, που αποστρέφεται τον αρνητισμό των κατώτερων συναισθημάτων (κατάθλιψη, απαισιοδοξία), κινείται σε ένα πλαίσιο αισιοδοξίας και αγάπης, κατορθώνοντας να δώσει περιεχόμενο και νόημα στο εφήμερο νόημα της ζωής. 

Ανάμεσα στις σημαντικότερες ρήσεις του συγκαταλέγεται η ακόλουθη: ”Έχεις τα πινέλα, έχεις τα χρώματα ζωγράφισε τον Παράδεισο και μπες μέσα”, η διαχρονικότητα της οποίας παραμένει δεδομένη παρ’ όλη την μετεξέλιξη της ανθρώπινης ζωής. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι δημιουργικός και να εξελίσσεται συνεχώς. Άλλωστε διαθέτει τις απαιτούμενες γνώσεις, οι οποίες του εξασφαλίζουν την δημιουργία ενός ιδεατού κόσμου στον οποίο βασιλεύει η ευτυχία, η ομόνοια και η δημοκρατικότητα. Σε αυτό τον κόσμο επικρατεί η ψυχική γαλήνη, η ευζωία και αποφεύγονται οι συγκρούσεις. Ως αποτέλεσμα αυτών διασφαλίζεται η μεγαλύτερη ασφάλεια και αξιοπρέπεια, οι οποίες καθορίζουν το βαθύτερο νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι ίδιες οι πράξεις μας καθορίζουν τον κόσμο που θα φτιάξουμε. Εμείς οι ίδιοι μπορούμε να δημιουργήσουμε, αλλά επίσης και να καταστρέψουμε με την αλαζονική μας συμπεριφορά, αυτό που μας κληροδοτήθηκε από τους παλαιότερους. Αυτός ο μακρόκοσμος (κόσμος) είναι δηλαδή σε άμεση συνύπαρξη με τον μικρόκοσμό μας (τις πράξεις που καθορίζουν τον εαυτό μας). Αυτά τα δυο λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία, δηλαδή η τάση του ωραίου που αισθανόμαστε, των καλών μας πράξεων και της ορθής μας συμπεριφοράς θα αντικατοπτριστεί και στο κόσμο που θέλουμε να δημιουργήσουμε. Στη ζωή  ότι δίνει κανείς αυτό παίρνει, οι σωστές αποφάσεις οδηγούν σε σωστούς δρόμους και οι λάθος σε παρεκκλίσεις. Εμείς μπορούμε να αναλάβουμε την αρχή της αλλαγής που δεν έχει πραγματοποιηθεί, να διαβούμε μέσα από τις δοκιμασίες της ζωής νικητές, σαν ένας άλλος Οδυσσέας ή Ιάσωνας να αποτινάξουμε τα αισθήματα απογοήτευσης και φόβου που μας βαραίνουν, τα μικροσυμφέροντα που μας κατατρέχουν καθημερινά, την βια, τις προκαταλήψεις, τον ρατσισμό, τις πολεμικές συρράξεις και να ορθώσουμε το ανάστημά μας ως μια πνοή δημιουργικής αλλαγής.

Ο Καζαντζάκης αγωνίστηκε απεγνωσμένα για την κατάκτηση του αγαθού της ελευθερίας. Ο κόσμος που οραματίστηκε μέσα από τα έργα του, είναι επίγειος παράδεισος μόνο όταν επικρατεί σε αυτόν η ελευθερία. Μας ωθεί να αποτινάξουμε τις αλυσίδες που μας κρατάνε δέσμιους των περιστάσεων. Αυτές δεν είναι άλλες από τις κοινωνικές συνθήκες και το εξωτερικό μας περιβάλλον. Είμαστε, σαν τους ζωγράφους που πρέπει να φιλοτεχνήσουν το δικό τους έργο, με τα δικά μας χρώματα και πινέλα, χωρίς φόβους και συμβατικές πιέσεις. Μια διαδρομή, δηλαδή, μοναχική, αλλά σίγουρα ελεύθερη ώστε να μας οδηγήσει στον δικό μας παράδεισο. Τα όνειρά μας δεν μπορούν να συμμορφώνονται προς τις πεποιθήσεις των άλλων. Δεν μπορούμε να είμαστε αρεστοί σε όλους εκείνους που έχουν συμβιβαστεί με τα πρέπει της καταναλωτικής και συμφεροντολογικής κοινωνίας που ζούμε. Η προσωπική μας επιλογή για ένα καλύτερο μέλλον είναι σαν τον πίνακα που ζωγραφίσαμε. Είναι δηλαδή δικός μας, βάλαμε το λιθαράκι μας για κάτι καλύτερο και είμαστε περήφανοι που παλέψαμε γι αυτό, και τελικά δικαιωθήκαμε στο τέλος, ακόμα και από εκείνους που μας κατέκριναν για αυτή μας την επιλογή.

Σε συμβολικό επίπεδο η λέξη χρώματα και πινέλα έχει πολλές εκδοχές. Τα πινέλα συμβολίζουν τα θέλω μας, ενώ τα χρώματα τις διάφορες ψυχολογικές καταστάσεις που βιώνουμε π.χ, το μπλε ή το σκούρο μπλε (η θάλασσα όταν σουρουπώνει) συμβολίζει την μελαγχολία, το μαύρο (η μαύρη νύχτα) συμβολίζει τον πόνο, το γκρι (το μέσο ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο) συμβολίζει τον φόβο, το κίτρινο (χρυσός ήλιος που φωτίζει) συμβολίζει τη χαρά, το πορτοκαλί (ξημέρωμα της αυγής και ανατολή του ήλιου) συμβολίζει την έκπληξη, μοβ και πράσινο συμβολίζουν την υποκρισία (γριφώδες περιεχόμενο όπως η υποκρισία), το κόκκινο συμβολίζει τον Έρωτα (ένα τριαντάφυλλο με αγκάθια που όσο ωραίο φαίνεται στη όψη, εντούτοις μπορεί να σε τρυπήσει με τα αγκάθια του αν δεν προσέξεις), το άσπρο συμβολίζει την αγάπη (αγνότητα, αθωότητα). Όλα αυτά συμπυκνώνονται στη ρήση του Καζαντζάκη, δηλαδή η κατάλληλη επιλογή των χρωμάτων και πινέλων, θα αντικατοπτρίσει πόσο πραγματικός και ρεαλιστικός είναι ο Παράδεισος τον οποίο θέλουμε να φτιάξουμε. Ένα ταξίδι στον χρωματιστό παράδεισο με συνοδοιπόρο τα όνειρά μας.

Ο Ηράκλειτος είχε πει ”τα πάντα ρει” (τα πάντα αλλάζουν), τίποτα δεν είναι αιώνιο. Όλα εξελίσσονται και μεταβάλλονται, όπως η ίδια η ζωή που δεν παραμένει ποτέ ίδια. Η λαική σοφία λέει ”κάθε εμπόδιο σε καλό”, δηλαδή κάθε δύσκολη περίοδος που απειλεί να καταρρακώσει το ηθικό και την ψυχολογία μας, δεν πρέπει να μας κλονίζει, αλλά απεναντίας να μας κάνει πιο δυνατούς. Να αναζητήσουμε το πολύ μέσα στο λίγο, την ευτυχία μέσα στα λίγα και καλά, την δύναμη μέσα στην αδυναμία. Μας ωθεί, με άλλα λόγια, να σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων, μέσω του ήθους μας. Ο Καζαντζάκης μας δίδαξε το φιλοπρόοδο πνεύμα της αγωνιστικότητας, απέναντι στον θάνατο και τα αρνητικά συναισθήματα που μας ταλαιπωρούν. Να καταπολεμήσουμε τις φοβίες μας, να σηκωθούμε όταν πέσουμε, να αλλάξουμε μονοπάτι όταν επιλέξουμε λάθος, ή όταν μας ωθήσουν οι καταστάσεις να το επιλέξουμε. Σε κάθε περίπτωση η απελπισία και η παραίτηση πρέπει να αποβάλλονται, όσο δύσκολα είναι τα διλήμματα που μας ταλανίζουν. Σε κάθε περίπτωση οι δυσκολίες πρέπει να ξεπερνιούνται με την υπομονή και την καρτερικότητα. Ο Καζαντζάκης το είχε πει με τον δικό του τρόπο: ”Ε κακομοίρη άνθρωπε, μπορείς να μετακινήσεις βουνά, να κάμεις θάματα, κι εσύ να βουλιάζεις στην κοπριά, στην τεμπελιά και στην απιστία! Θεό έχεις μέσα σου, Θεό κουβαλάς και δεν το ξέρεις – το μαθαίνεις μονάχα την ώρα που πεθαίνεις, μα ‘ναι πολύ αργά”. Η αναποφασιστικότητα, η αδράνεια και ο φόβος ισοδυναμούν με θάνατο, ενώ η θέληση, η εξέλιξη και η συνεχής προσπάθεια με ζωή.

Προσεγγίζοντας τη ρήση του Καζαντζάκη από την σημερινή σκοπιά θα μπορούσαμε να πούμε ότι απευθύνεται στους νέους. Είναι μια προτροπή να δημιουργήσουν τον δικό τους παράδεισο, έναν δηλαδή καλύτερο κόσμο από αυτόν που παρέλαβαν. Οι λέξεις πινέλα και χρώματα, συμβολίζουν τα μέσα όπως τα χέρια και το μυαλό, αλλά και κάθε άλλο μέσο που έχει παρασχεθεί στην νεότητα (π.χ μόρφωση). Τα φαινόμενα βίας, εγκλημάτων, αυτοκτονιών, ναρκωτικών δεν αποτελούν ωραιοποίηση ή διαμαρτυρία, αλλά απεναντίας παραίτηση από τα τρωτά σημεία της σύγχρονης κοινωνίας. Πολλοί νέοι μεταθέτουν σε άλλους τις ευθύνες που αναλογούν στους ίδιους, και παραιτούνται από την προσπάθεια διεκδίκησης της ζωής που τους ανήκει. Μια κίνηση που φανερώνει έκδηλα την ψυχολογική και πνευματική ανωριμότητα που νιώθουν και εξωτερικεύουν γύρω τους. Ως αντιστάθμισμα των παραπάνω, η ρήση του Καζαντζάκη υπενθυμίζει στους νέους ποιο είναι το χρέος που πρέπει να αναλάβουν. Οφείλουν να διαμορφώσουν τον κύκλο της ζωής μόνοι τους, και όχι να περιμένουν να την δημιουργήσουν άλλοι για αυτούς. Η κάθε γενιά έχει ευθύνη να δημιουργήσει τον κόσμο της, και η απροθυμία να το κάνει είναι  αδυναμία θέλησης για ζωή. Οι νέοι μπορούν να γίνουν αρχιτέκτονες της μοίρας τους, αν θέτουν υψηλούς στόχους στη ζωή, αν είναι αισιόδοξοι, μαχητικοί, πεισματάρηδες. Πρέπει να κινούνται γρήγορα, ώστε να μην μπορέσει να τους παρασύρει ο βούρκος της καθημερινότητας στα βρόμικα νερά του.  Πρέπει να απολαμβάνουν κάθε στιγμή και να εκμεταλλεύονται κάθε ευκαιρία, χωρίς να μεταθέτουν την εκπλήρωση των ονείρων τους σε ένα ακαθόριστο αύριο. Ακόμα και όταν αποτύχουν σε κάτι, δεν πρέπει αυτό να σταθεί εμπόδιο για μελλοντικές προσπάθειες. Άλλωστε μια αποτυχία δεν είναι πάντοτε ήττα, ίσως αποτελεί αναστολή της νίκης. Στην ζωή όμως δεν είναι κακό να πέφτεις, αλλά να (ξε)πέφτεις. Οι νέοι πρέπει να αγαπήσουν πρώτα τους εαυτούς τους -όχι όμως εγωιστικά- και να γίνουν φιλικοί, ηθικοί, έξυπνοι, τολμηροί, δραστήριοι. Να αγαπήσουν για να αγαπηθούν, να προσφέρουν για να τους προσφέρουν. Να είναι αλτρουιστές, να συναγωνίζονται μεταξύ τους σε ένα πλαίσιο αμοιβαίας σύμπνοιας και ομόνοιας. Να είναι ομάδα στην οποία προέχει το αίσθημα του συλλογικού αισθήματος. Όπως μπορούν να κάνουν την ζωή καλύτερη, έτσι μπορούν να κάνουν την ζωή κόλαση. Τα πάντα βρίσκονται στο δικό τους χέρι. Η κόλαση δεν βρίσκεται στη ζωή, βρίσκεται στην παραίτηση από τη ζωή και στην αποδοχή του θανάτου. Ο θάνατος δεν αρχίζει από την στιγμή που φεύγει κανείς από τη ζωή, αλλά από τη στιγμή που αφήνει κάποιος τη ζωή να του φύγει μέσα από τα χέρια. Σε κάθε περίπτωση οι νέοι δεν μπορούν να μετατρέψουν την θλίψη σε χαρά, αλλά όμως έχουν τα πινέλα και τα χρώματα να ζωγραφίσουν τον δικό τους χρωματιστό παράδεισο. Ίσως να μην μπορούν να μείνουν αιώνια σε αυτόν, μπορούν όμως να τον επισκέπτονται συχνά.

ΠΗΓΕΣ
Γραμματάς Θεόδωρος, Η έννοια της ελευθερίας στο έργο του Ν. Καζαντζάκη, εκδ. Δωδώνη, Αθ.-Γιάννινα, 1983
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (μετάφραση Θανάσης Κατσικερός, επιμέλεια Roderick Beaton, επιμέλεια σειράς Νάσος Βαγενάς), Εισαγωγή στο έργο του Καζαντζάκη, Επιλογή κριτικών κειμένων, Ηράκλειο Κρήτης, 2011
Κουμάκης Γεώργιος, Νίκος Καζαντζάκης. Θεμελιώδη προβλήματα στη φιλοσοφία του, εκδ. Εστία, Αθήνα, 1982 (β΄ έκδ. 1985, γ΄ έκδ. 1996)

66,816 total views, 1 views today

Σχόλια

Σχόλια

Αφήστε ένα σχόλιο

Το Literature.gr ενθαρρύνει τους αναγνώστες να εκφράζουν τις απόψεις τους μέσα από την ιστοσελίδα μας. Παρακαλούμε όμως τα κείμενα σας να είναι σύντομα, μη υβριστικά, να μην παραπέμπουν σε άλλους ιστότοπους και να γράφονται στην όμορφη Ελληνική μας γλώσσα. Όλα τα άρθρα στο Literature.gr φέρουν την ευθύνη του υπογράφοντα.
 

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Το site www.literature.gr χρησιμοποιεί cookies από το Google για την παροχή των υπηρεσιών του, για την εξατομίκευση διαφημίσεων και για την ανάλυση της επισκεψιμότητας. Η Google κοινοποιεί πληροφορίες σχετικά με την από μέρους σας χρήση αυτού του ιστότοπου. Με τη χρήση αυτού του ιστότοπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies. ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close

Read previous post:
Οι εκδόσεις Μεταίχμιο σας προσκαλούν στην παρουσίαση του νέου βιβλίου της Σοφίας Δημοπούλου «ΣΕ ΣΩΣΤΗ ΩΡΑ ΝΥΧΤΩΝΕΙ»

  Το ΟΞΥΓΟΝΟ (Ολύμπου 81, Θεσσαλονίκη) και οι εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ   σας προσκαλούν στην παρουσίαση του νέου βιβλίου της Σοφίας...

Close